Pogorzałki

Na stronie gminy Dobrzyniewo Duże jest opracowanie Edwarda Popławskiego pt."Dzieje parafii Dobrzyniewo", w którym można przeczytać, że:

(...) formą upamiętnienia przeszłości jest umieszczenie w czterech punktach wsi Pogorzałki zrekonstruowanych kapliczek świętego Jana Nepomucena. [źródło] 

 

Na stronie nepomuki.pl wszystkie kapliczki są dokładnie opisane. Pozwolę sobie przedstawić je trochę w innej kolejności:

1) kapliczka świętego Jana Nepomucena - po północnej stronie wsi, w miejscu dawnej karczmy;

 

 

 

2) kapliczka świętego Jana Nepomucena - blisko kościoła, po prawej stronie domkowej kaplicy;

(...) stoi bardzo podobna kapliczka zastępująca oryginał z XIX wieku, z podobną współczesną rzeźbą, opatrzona tabliczką informacyjną (zobacz też figurę JN z tej miejscowości w skansenie w podbiałostoskim Wasilkowie (...) - Podlaskim Muzeum Kultury Ludowej [dawniej nr MB/E/213] - być może pochodzi z tego obiektu?) [źródło] 

 

 

 

 

 

 

      

 

3) kapliczka świętego Jana Nepomucena - blisko kościoła, po lewej stronie domkowej kaplicy; 

 

 

 

Wszystkie kapliczki mają bardzo podobne rzeźby i tabliczki informacyjne. 

 

Jedynym wyjaśnieniem tego fenomenu jest to, że miejscowi (ksiądz?) uznali Jana N. za najbardziej reprezentatywnego spośród tutejszych świątków i potraktowano go jako matrycę umieszczając w miejscu wszystkich istniejących tu niegdyś kapliczek wszelkiego wezwania. [źródło]  

 

4) kapliczka świętego Jana Nepomucena - na granicy z Gniłą.

(...) rekonstrukcja kapliczki Jana N. z Gajku z czasów rozbiorów, która w roku 1938 rozstała przeniesiona do Gniłej, a około roku 1970 ostatecznie zniszczona. Zrekonstruowana kapliczka została przeniesiona z Gniłej (...) nieco na zachód, na pobocze pobliskiej drogi, już w granicach Pogorzałek. W środku do niedawna rezydowała współczesna, identyczna jak trzy figury z Pogorzałek (zobacz wyżej), niezbyt kanoniczna, coś na przełomie Nepomuka i Frasobliwego. Ale typowy dla okolic Knyszyna kształt kapliczki oraz ubiór upewniają nas co do identyfikacji Naszego Ulubionego Świętego. Na słupie tabliczka informacyjna. W roku 2019 stwierdzono, że wewnątrz nie już seryjnej opisanej powyżej figury, a jej los nie jest nam znany. Na jej miejscu znalazła się inna rzeźba Jana N. ... [źródło] 

 

Polecam: Historia zabytkowej kapliczki przy kościele w Pogorzałkach.

Adnotacja:

• cztery kapliczki świętego Jana Nepomucena; 
• lokalizacja: Pogorzałki, gmina Dobrzyniewo Duże, powiat moniecki, województwo podlaskie; 
• data wykonania fotografii: 15.05.2021 r. i 3.10.2026 r.

Peńskie

Na stronie silesiacum.pl znalazłam fotografię rzeźby świętego Jana Nepomucena z miejscowości Peńskie wraz z opisem.

[źródło] 

Destrukt ludowej rzeźby św. Jana Nepomucena z pocz. XX w. z kapliczki kłodowej. Własność Krzysztofa Antoniuka, zdjęcie na wystawie Jan Nepomucen, święty przydrożny, Muzeum Północno-Mazowieckie w Łomży (2004).  [źródło] 

Adnotacja:

• nieistniejąca kapliczka świętego Jana Nepomucena i rzeźba w prywatnych zbiorach; 
• lokalizacja: Peńskie, gmina Krypno, powiat moniecki, województwo podlaskie; 
• data odwiedzenia miejscowości: 26.09.2020 r.

Bobra Wielka

Tadeusz Tomaszewski, współwłaściciel i zarządca majątku Bobra Wielka (1887-1977) urządził w tutejszym okazałym wiązie ("Świętym Grabie") kapliczkę. Umieszczono tam, według opinii Wandy Miłaszewskiej, zakonserwowaną starą i bardzo prymitywną rzeźbę ludową z położonych za rzeką Nurką Rakowicz, przedstawiającą Jana N. W latach wojny majątek (i kapliczka) został zdewastowany. Około 1942 roku huragan zwalił okaz wiązu. Dwór obecnie w skansenie w Wasilkowie, ale po kapliczce nie ma śladu...[źródło]

[źródło, str. 5]

Na stronie Gmina Nowy Dwór znajduje się opracowanie autorstwa Eugeniusza Żuka pt. " Nowy Dwór Zarys dziejów". Poniżej fragment.

Tytuł jednej z powieści Wandy Miłaszewskiej - pisarki często przebywającej w majątku Bobra Wielka - własność Tomaszewskich - brzmi Święty Gab. Tytuł pochodzi od potężnego wiązu rosnącego na polach dworskich. Zmurszałe - aczkolwiek potężne konary (ich resztki) - jeszcze istniały w latach 1944-45. Prof. Szafer określa jego wiek na 500 lat, ale według nazwy musi mieć więcej, bo nazwa „Święty Gab” („gab” po lit. oznacz wiąz) świadczy, że musiał służyć za przedmiot kultu w czasach pogańskich”.
Resztki konarów tego gabu i gruby kilkumetrowej wysokości pień z wydrążonym i następnie wycementowanym wnętrzem znajdowały się na polu po lewej stronie drogi prowadzącej od strony z groblą ku (po II wojnie światowej zbudowanej już) strażnicy WOP. Słowem : koło lasku zwanego: Borek w Bobrze Wielkiej. [źródło] 

[źródło, str. 101]

Na stronie Dziki Białystok znajduje się artykuł autorstwa Pawła Średzińskiego pt. "W poszukiwaniu świętego wiązu". Poniżej fragment.

Według mojej wiedzy ten święty wiąz, co nazywali go gabem, rósł o tutaj, zaraz na tym polu. Tam jest taki nieorany klin. I tam był ten gab. Taką wyspę na tym polu tworzy to miejsce. Drzewa już nie ma. I tak na dobrą sprawę to już nikt nie potwierdzi, gdzie rósł ten wiąz. Ale moim zdaniem to było tutaj, a dokładnie to wszystko starałem się wywnioskować, czytając opowieść Miłaszewskiej. [źródło] 

Poniżej fragment powieści Wandy Miłaszewskiej pt. "Święty wiąz Legenda Starych Kątów" ilustrowanej fotografiami Jana Bułhaka.

Kal nigdy nic nie mówił „na wiatr“. „Święty Gab“ został pięknie wymurowany wewnątrz, wszystkie jego szczeliny były zalepione cemen­tem. Wewnątrz, zamiast okopconej czeluści, wznosiły się trzy gładkie ściany, sklepione u gó­ry w gotycki łuk. We środku mogło się wygod­nie pomieścić kilka osób.
— W same tylko jamy pod korzeniami wsy­paliśmy dwie fury kamieni — objaśnił Kal —Teraz drzewo ma solidną podporę i żadna bu­rza nie wyrządzi mu krzywdy.
(...) Oboje mówili prawie szeptem. Wnętrze drzewa robiło wrażenie polnej kapliczki i w zbu­dzało mimo woli szacunek. Brakło jeszcze tyl­ko świętej figury i garstki zwiędłych kwiatów.
— Gdy przyjedziesz latem, zrobimy poświęcenie. Długo myślałem, komu ofiarować tę kapliczkę. Jak myślisz, Haniu? Chyba umieś­cimy tu naszego Nepomucenka? Długo nie miał domu, troszeczkę z naszej winy... [źródło, str. 362 (324)]

Rzeźba świętego Jana Nepomucena, pieszczotliwie zwana w powieści Nepomucenkiem, pochodziła z miejscowości Rakowicze, gmina Lipsk, powiat augustowski. 

Nie dojeżdżając do Rakowicz, o sto metrów od pierwszej chaty, w zielonym rozwidleniu mię­dzy dwoma drogami, stał od wieków święty Jan Nepomucen.
Wiele takich samych figurek z drzewa mo­żna spotkać wszędzie, jak Polska długa i sze­roka. Rakowicki święty odróżniał się od innych świętych Nepomucenów chyba tym, że był jeszcze starszy i jeszcze niezdarniej wyrzeź­biony. Z omszałej kapliczki, która go chroniła przed deszczem, patrzył na topole, na wierzby i na kamienistą drogę, wznoszącą się nieco ku górze w kapryśnych skrętach. Wyglądał jakoś smutno, z odłamanymi rękami, które ongi trzymały krzyż lub księgę. Był w ogóle spróch­niały i stary, ogromnie już zniszczony przez czas. (...)
Nazywali go zawsze „Nepomucenkiem ". Nie przez brak poszanowania, broń Boże. Dlatego, że był taki mały i opuszczony, kochali go i czcili tym bardziej. [źródło, str. 233 (199)]

W Bobrze Wielkiej byłam w 2020 roku. Znalazłam młyn, most, staw, kilka bloków mieszkalnych, trochę drzew. Dokumentację fotograficzną utraciłam. 

Polecam:  

• Święty wiąz. Legenda Starych Kątów. Powieść 
• Bobra Wielka.

Adnotacja:

• nieistniejąca kapliczka świętego Jana Nepomucena;
• lokalizacja: Bobra Wielka, gmina Nowy Dwór, powiat sokólski, województwo podlaskie;
• data odwiedzenia: 25.09.2020 r.

Zastocze

W Zastoczu byłam jesienią 2020 roku. Niestety straciłam dokumentację fotograficzną napotkanych po drodze zabytków sakralnych. Na stronie silesiacum.pl znalazłam zdjęcie rzeźby świętego Jana Nepomucena z tej miejscowości wraz z opisem.

Ludowa rzeźba św. Jana Nepomucena z pocz. XX w. z kapliczki kłodowej. Własność Krzysztofa Antoniuka, zdjęcie na wystawie Jan Nepomucen, święty przydrożny, Muzeum Północno-Mazowieckie w Łomży (2004). [źródło]

Adnotacja:

• nieistniejąca kapliczka świętego Jana Nepomucena i rzeźba w prywatnych zbiorach; 
• lokalizacja: Zastocze, gmina Krypno, powiat moniecki, województwo podlaskie; 
• data odwiedzenia miejscowości: 26.09.2020 r.

Ruda

(...) pusta drewniana kapliczka słupowa w typie knyszyńskim, z metalowym krzyżem na czubku, najprawdopodobniej ponepomucka (...). Mocno zniszczona, reperowana blachą [źródło, fotografia]

 

Będąc w Rudzie w roku 2020, udało mi się kapliczkę odnaleźć. Dokumentację fotograficzną niestety utraciłam. Drugim razem przejeżdżałam przez miejscowość wieczorem i nie trafiłam w to miejsce. Poniżej zdjęcia przydrożnego krzyża.

 

Adnotacja:

• kapliczka ponepomucka; 
• lokalizacja: Ruda, gmina Krypno, powiat moniecki, województwo podlaskie; 
• data wykonania fotografii: 15.05.2021 r. i 3.10.2026 r.

Wyszowate

Archaiczna drewniana słupowa kapliczka ponepomucka, przy wjeździe do wsi od północy, niedaleko Biebrzy, przy Drodze Carskiej, na skrzyżowaniu drogi asfaltowej i takiej z kocimi łbami. Niestety już pusta jak wiele innych. Forma tradycyjna dla tych okolic - drewniana klatka z trójstronnym ażurem na słupie, pod namiotowym blaszanym daszkiem...[źródło]

 

 

 

PS. Zamiast kocich łbów jest asfalt.

 

Adnotacja:

• kapliczka ponepomucka; 
• lokalizacja: Wyszowate, gmina Trzcianne, powiat moniecki, województwo podlaskie; 
• data wykonania fotografii: 15.05.2021 r. i 3.10.2026 r.