Białystok

Jednym z wielu wyobrażeń świętego Jana Nepomucena w Białymstoku, wymienianych na stronie nepomuki.pl, jest figura przy moście nad rzeką Białą.

(...) drewniana barokowa figura z II połowy XVIII wieku (1758? 1771?) ustawiona była niegdyś przy mostku nad rzeką Białą, przy ulicy Świętojańskiej (dawniej Kleindorf) i wjeździe do miasta traktem warszawskim - i niedaleko pałacu, fundacji Jana Klemensa Branickiego. (...) W roku 1863, w ramach represji popowstaniowych, Rosjanie zrzucili rzeźbę do rzeki. Mieszkańcy wyłowili ją i przenieśli do fary. Według jednego ze źródeł rzeźba przechowywana była (jest?) w starym ("Białym") kościele fundacji Wiesiołowskich. Według innego źródła - zaginął w XIX wieku. Mocna jest hipoteza (J.Moroszek, 1997), iż Jan z kościoła Zmartwychwstania (zobacz niżej) jest tym oryginalnym, który stał na moście... [źródło]

 

 

 

 

(...) 13 listopada 2011 roku na początku mostka na rzece Białej stanęła, po 148 latach przerwy, figura Jana N. Statua odlana z brązu to praca absolwentki krakowskiej ASP Ewa Gołofit, a współautorem jest jej mąż Mirosław Gołofit. Na skutek decyzji jury postać została zmodyfikowana w stosunku do projektu konkursowego, który zdobył drugą nagrodę (...). Odlana została w Krakowie. Nieco ciężka, ustawiona na prostopadłościennym cokole. Jan w birecie na lewym ramieniu trzyma krucyfiks ułożony na palmie, prawą wykonuje niezdecydowany ruch. Lewa noga wysunięta do przodu, co jednak nie daje wrażenia klasycznego kontrapostu. Inicjatywę odtworzenia rzeźby podjął swego czasu Krzysztof Sawicki, wiceprezydent Białegostoku, w jednym z wywiadów (GW, 2004-01-08). 14 maja 2011 "Nasz Dziennik" opublikował artykuł z informacją, że przy odtwarzanym w stylu barokowym (co ostatecznie się nie sprawdziło) mostku na Białej stanie przywrócona dwumetrowa figura Jana N. [źródło]

 

(...) w konsekwencji decyzji o odtworzeniu Nepomuka na moście na Białej ogłoszono konkurs, który rozstrzygnięty miał być do końca maja 2011. Na konkurs wpłynęło 11 prac w formie gipsowych modeli. Nie przyznano pierwszej nagrody, gdyż uznano, że zaproponowane Nepomuceny są... zbyt historyczne. Wg Anny Pieciul z Urzędu Miejskiego w Białymstoku "miał to być konkurs na rzeźbę współczesną, nawiązującą do ikonograficznego przedstawienia świętego. Tymczasem artyści raczej trzymali się kurczowo XVIII-wiecznego wzorca". Najwyższą drugą nagrodę zdobyła absolwentka krakowskiej ASP Ewa Gołofit, a trzecią - absolwent tej samej uczelni Mirosław Gołofit, którego pracę prof. Jadwiga Szczykowska-Załęska uznała za najlepszą. Nadesłane prace pokazano na wystawie oraz w witrynie galerii przy ul. Legionowej. [źródło, fotografie]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Barokowy drewniany Jan N., w aureoli z gwiazdami, adorujący krzyż. Poddany niedawno restauracji przez ADZ, do zobaczenia w neobarokowym kościele pw. Zmartwychwstania Pańskiego (dawniej w Wyższym Archidiecezjalnym Seminarium Duchownym). Był obecny na wystawie "Święty Przydrożny". W roku 1996 (J.Maroszek) pojawiła się mocna hipoteza, że jest to obiekt tożsamy z wyżej opisanym pierwotnym Janem z ulicy Świętojańskiej i Białego Kościoła. Obiekt był obecny na wystawie "Jan Nepomucen święty przydrożny" [źródło]

 

 

(...) w latach 1770-1863 rzeźba stała prawdopodobnie na moście. W czasie Powstania Styczniowego zaborcy zrzucili figurę z mostku do wody (...) przeleżała kilka dni. W wystającej ponad wodę ręce, trzymającej krzyż, ludność dopatrywała się cudu, więc rzeźbę przeniesiono do białostockiej Fary. [źródło, str. 237]

 

(...) rzeźba św. Jana Nepomucena jest drewnianą, pełną, wolnostojacą figurą, ustawioną na prostym postumencie, pokrytą barwną polichromią. Stojąca w kontrapoście postać naturalnej wielkości przedstawia mężczyznę w średnim wieku. Święty trzyma w dłoniach krucyfiks opleciony zieloną palmą. Twarz okolona ciemnym zarostem i włosami spływającymi spod czarnego biretu, zwrócona w prawo. Ubrany w czarną sutannę i białą komżę, wykończoną koronkami oraz narzuconą na wierzch pelerynę z ciemnego futra, podbitą czerwoną podszewką. [źródło, str. 238] 

Figurka Jana N. z lat 90. XX wieku znajduje się w kapliczce na słupie przy skrzyżowaniu. Styl ludowy, czarna szata, biret, mały krzyżyk w lewej ręce. [źródło]

 

 

 

(...) kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena w stylu ludowym, prostopadłościenna, metalowa, z dwuspadowym daszkiem, przeszklona od frontu, wnętrze drewniane (z wykorzystaniem poprzedniej kapliczki, posadowiona na słupie metalowym. 

W 1976 r. istniały (...) dwie kapliczki drewniane, prawdopodobnie jeszcze XIX-wieczne: jedna z bliżej niezidentyfikowanym obrazkiem Matki Bożej, a druga słupowa z figurą św. Jana Nepomucena, obie zwieńczone krzyżykami kowalskimi. W latach 90. XX w. większość obiektów została odnowiona.
Omawiane krzyże i kapliczki, oprócz charakteru wotywnego, były miejscem zgromadzeń i wspólnej modlitwy mieszkańców wsi. W okresie międzywojennym składali przy nich przysięgi żołnierze 42. Pułku Piechoty. W lipcu 1944 r. mieszkańcy Bagnówki, wypędzeni ze swych domów przez żołnierzy niemieckich, modlili się przed nimi o ocalenie. [źródło, str.144-146, stara fotografia]

Na stronie nepomuki.pl wymieniono również eksponaty w Muzeum Podlaskim w Ratuszu na Rynku Kościuszki (trzy rzeźby świętego i drzeworyt). Według informacji uzyskanej na miejscu zbiory etnograficzne zostały przekazane do Podlaskiego Muzeum Kultury Ludowej w Wasilkowie w 2016 roku. Obecnie w muzeum w Białymstoku jest Galeria Malarstwa Polskiego.

Poniżej spis artefaktów, przechowywanych w Muzeum Podlaskim do 2016 roku:

• [MB/E/4145][nr kat. 3] Drewniana nieco zniszczona figura Jana N. z XIX wieku pochodzący z z nieustalonej miejscowości białostocczyzny (...). Drewno polichromowane, wysokość 65 cm. Był obecny na wystawie "Jan Nepomucen Święty Przydrożny"
• [MB/E/2959][nr kat. 4] Figura Jana N. z 1826 roku, pochodzący z nieustalonej miejscowości (...) Drewno polichromowane, wysokość 75 cm. Była obecna na wystawie "Jan Nepomucen Święty Przydrożny"
• [MB/E/2576][nr kat. 5] Figura Jana N. z utrąconymi dłońmi pochodząca z nieustalonej miejscowości (...) Drewno polichromowane, XIX wiek, wysokość 30 cm. Była obecna na wystawie "Jan Nepomucen Święty Przydrożny"
• [MB/E/2342] (...) drzeworyt z wizerunkiem Jana N. stojącego na niewielkim postumencie. Odziany jest on w sutannę, rokietę i mucet, spod którego wystają fragmenty stuły. Na głowie otoczonej promienistym nimbem i 5 stylizowanymi gwiazdkami - biret. Lewą ręką święty trzyma na wysokości piersi krucyfiks, pochylając nad nim twarz. W prawej, wyprostowanej dłoni gałązkę palmy. W lewym, górnym rogu otoczona obłokami i opromieniona monstrancja (?), wokół niej 5 gwiazd. W prawym, dolnym rogu scena spowiedzi w konfesjonale: z lewej klęcząca królowa, z prawej siedzący spowiednik. W lewym, dolnym rogu scena śmierci św. Jana Nepomucena: stojący na moście żołnierze z halabardami i wpadający w nurt rzeki męczennik. Przy filarze mostu 5 gwiazd. Wzdłuż dolnej krawędzi grafiki, na wydzielonym polu napis oraz sygnatura (a (białoryt). Drzeworyt słabo odciśnięty. Klocek powstał w roku 1840, autor sygnowany MS, odbitka po tej dacie... [źródło, fotografie]

Na Wystawie Rolniczo-Przemysłowej, którą oglądać można było w Białymstoku w latach 1928-32, jednym z obiektów była drewniana chata kurpiowska. Przed nią postawiono drewnianą figurę Jana N. w typie właśnie kurpiowskim, na wysokim słupie jak w Olszewce, Baranowie czy Cierpiętach. Sama rzeźba jest bardzo, ale to bardzo podobna do figury autorstwa Łukasza Raczkowskiego z Kadzidła, przeniesionej potem do Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce, prezentowanej na wystawie "Święty Przydrożny" (nr kat. 24, MOO/E/2861). Prawie płaski biret z krzyżykiem na głowie Jana jest tak unikalny, że autorstwo tego twórcy jest niemal pewne (...) jakie były losy tej rzeźby po zamknięciu wystawy - pozostanie na zawsze zagadką. Rzeźba wyposażona jest w krzyżyk w prawej i palmę w lewej dłoni. Długa stuła... [źródło, fotografia]

Na stronie Archiwum i Muzeum Archidiecezjalne w Białymstoku znalazłam opis i fotografię rzeźby świętego Jana Nepomucena z Rezydencji Arcybiskupa Metropolity Białostockiego.

Św. Jan Nepomucen, rzeźba ludowa, Polska, XIX/XX w...
Drewniana, polichromowana rzeźba ludowa Św. Jana Nepomucena o wysokości 55, 5 cm. Święty ubrany tradycyjnie w strój kanonicki. W rękach brak ruchomych atrybutów: krzyża oraz palmy męczeństwa. Pochodzi z lokalnego warsztatu z Podlasia. Dokładne pochodzenie nieznane. Rzeźba przechowywana była w Rezydencji Arcybiskupa Metropolity Białostockiego. [źródło]

 

[źródło, możliwość powiększenia fotografii i obrotu]

 

Będąc w 2025 roku w muzeum w Hajnówce, natknęłam się przypadkiem na album fotograficzny Jerzego Rajeckiego pt. "Klimaty Podlasia". Poniżej autor wraz z figurką świętego Jana Nepomucena. Informację zamieszczam tutaj ze względu na miejsce zamieszkania autora.

 

 

Polecam:

•  Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego 2001 Z. 7;
•  Woda i wianki. Legenda z Białegostoku.

Adnotacje:

• figura świętego Jana Nepomucena, rzeźby w kościele i kapliczce; informacje na temat rzeźb i drzeworytu w muzeum;
• lokalizacja: Białystok, ul. Świętojańska (figura), ul. Ks. Abp. R. Jałbrzykowskiego 5 (rzeźba w kościele), ul. K. Makuszyńskiego / ul. J. K. Kluka (kapliczka), Ratusz, siedziba Muzeum Podlaskiego w Białymstoku ul. Rynek Kościuszki 10, powiat białostocki, województwo podlaskie;
• data wykonania fotografii: 19.09.2026 r. 

Przerośl

Pierwsza świątynia zbudowana w 1602 roku służyła wiernym do początków XIX wieku. Ponieważ była już zniszczona, inżynier Vogt w 1804 roku wykonał kosztorys jej remontu. Sprawa ta przeciągała się, ponieważ urząd landratowski zwlekał z wydaniem asygnaty na drewno. Kolejny kosztorys Vogt sporządził 1 czerwca 1808 roku, a 17 czerwca władze wydały asygnatę na drewno. Zgubił ją jednak proboszcz Tadeusz Smoliński. Franciszek Żukowski, nowy proboszcz, twierdził z kolei, że „stan kościoła jest dość dobry” i „stałby drugie tyle lat”. Opinia ta nie była jednak zgodna ze stanem faktycznym, a wynikała z niechęci do podejmowania trudu inwestycji. Burza, która przeszła nad Przeroślą 14 lutego 1818 roku, nadwerężyła konstrukcję świątyni do tego stopnia, że dziekan sejneński, w obawie przed zawaleniem, kazał ją zamknąć. [źródło, bogaty opis historii kościoła]

W Przerośli kult św. Jana Nepomucena sięga XVII wieku! Potwierdzają to spisy inwentarzowe sporządzane podczas wizytacji pasterskich poczynając od roku 1688, które notują dwa obrazy Jana N. Niestety nie zachowały się one do dzisiaj, a byłyby to być może najstarsze nepomuckie obiekty kultu w dzisiejszych granicach Polski! [źródło]

Spisy inwentarzowe z lat 1668 (!?) i 1791 notują obrazek ze św. Janem Nepomucenem znajdujący się w kościele, w ołtarzu po stronie Ewangelii (zapewne go zwieńczał). Nie są nam znane jego dalsze losy...

Spisy inwentarzowe z lat 1668 (!?) i 1791 notują obraz św. Jana Nepomucena znajdujący się w kościele, w ołtarzu po stronie Lekcji (najwidoczniej w jego głównym przeźroczu). Nie są nam znane jego dalsze losy... [źródło]

W kościele parafialnym, w lewym bocznym ołtarzu św. Antoniego, umieszczona jest rzeźba Jana N. pełnoplastyczna, odlana ze sztucznego kamienia, polichromowana, wysokości 60 cm ustawiona na niskim cokole. Święty ujęty jest frontalnie z głową okoloną zarostem i nakrytą czarnym biretem, pochyloną na prawą stronę, ze wzrokiem spuszczonym ku dołowi. W dłoniach trzyma brązowy krzyż. Ubrany jest w czarną sutannę, zapinaną na guziki do samego dołu, białą, suto drapowaną komżę i popielatobrązowy, futrzany płaszcz w formie peleryny z kołnierzykiem pod szyją zawiązanym na kokardę. Na nogach ma czarne buty. Na cokole, na którym jest ustawiona figura, wyryto napis: Św. JAN. Figura pochodzi najprawdopodobniej z początku XX wieku. W latach 80. XX wieku została odnowiona.

          

Jest to jedna z identycznych seryjnych figur z Augustowa-Studzienicznej (pow. Suwałki), Turówki, Szczerby, Jabłonny Lackiej (pow. Sokołów Podlaski), Kraczkowej-Budach (pow. Łańcut), Parysowa (pow. Garwolin), Lesin Wielkich (pow. Szczytno), Ruśca i innych...

     

W artykule Józefy Drozdowskiej pt. "Wizerunki św. Jana Nepomucena z terenu powiatów suwalskiego i sejneńskiego" [w: Biuletyn Konserwatorski Województwa Podlaskiego nr 15-16, Białystok 2010, str. 164-166] znalazłam opis rzeźb i ich fotografie z 2009 roku.

Figura św. Jana Nepomucena znajduje się w ołtarzu bocznym św. Antoniego, usytuowanym po lewej stronie. Jest to ołtarz przyścienny, architektoniczny, jednokondygnacyjny. W polu centralnym jego nastawy umieszczona jest XIX-wieczna figura św. Antoniego. We wnękach bocznych między kolumnami ustawione są figury św. Teresy od Dzieciątka Jezus (po stronie lewej) i św. Jana Nepomucena (po stronie prawej). 

Figura św. Jana Nepomucena, pełnoplastyczna, gipsowa, polichromowana, o wysokości 60 cm ustawiona jest na niskim cokole. Postać świętego ujęta jest frontalnie z głową okoloną zarostem i nakrytą czarnym biretem, pochyloną na prawą stronę, ze wzrokiem spuszczonym ku dołowi. Św. Jan Nepomucen w obu dłoniach trzyma brązowy krzyż. Ubrany jest w czarną sutannę, zapinaną na guziki do samego dołu, białą, suto drapowaną komżę i popielatobrązowy futrzany płaszcz w formie peleryny z kołnierzykiem pod szyją zawiązanym na kokardę. Na nogach czarne buty. Na cokole, na którym jest ustawiona figura, widnieje wyryty napis: Św. JAN. Pochodzi ona najprawdopodobniej z okresu międzywojennego. W latach 80. ubiegłego wieku, za czasów probostwa ks. Kazimierza Żelaźnickiego została odnowiona. 

Druga figura św. Jana Nepomucena, drewniana, polichromowana, przechowywana jest aktualnie w zabytkowej dzwonnicy, pochodzącej z 1790 roku. Parafianie pamiętają, jak figura świętego pomalowana na biało stała w kruchcie drewnianego kościoła. Urzędujący proboszcz nie jest pewny, czy jest to figura wyobrażająca tegoż świętego. Za św. Janem Nepomucenem przemawia dokument z 2007 roku Podlaskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Białymstoku, w którym wymienia się figurę św. Jana Nepomucena. W Delegaturze suwalskiej Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków znajduje się karta niezidentyfikowanego świętego, opracowana w 1963 roku przez historyka sztuki Wacława Kochanowskiego. Autor karty powstanie jej datuje na przełom XVIII/XIX wieku. Określa jej styl jako klasycyzujący. Stwierdza, że rzeźba ma uszkodzone ręce, szaty i spękaną polichromię. Stan jej jest bardzo zły. Ma szerokie i głębokie uszkodzenia partii głowy, powierzchnia jej ugina się przy dotyku. Zaleca konieczną natychmiastową konserwację rzeźby. Z informacji na karcie wynika, że oględziny rzeźby odbyły się w 2000 i 2006 roku. 

O tym, że może to być rzeźba św. Jana Nepomucena, przemawia jej ikonografia. Święty przedstawiony jest w tradycyjnie przypisanym do niego stroju. Ubrany jest w sutannę zapinaną na guziki, nałożoną na nią komżę z wąskimi rękawami, zdobioną przy mankietach i dole koronką, oraz płaszcz z ozdobnie zawiązanym pod szyją kołnierzykiem. Spod płaszcza na lewym boku zwisa stuła. Święty ma lekko pochyloną na bok głowę, nakrytą biretem. Twarz okolona jest zarostem i długimi falistymi włosami. Oczy wzniesione ku górze. Lewa ręka opuszczona wzdłuż tułowia, prawa zaś zgięta w łokciu, dotykająca dłonią piersi. Przedstawiony święty nie posiada żadnego atrybutu; możliwe, że krzyż, palma czy inny atrybut uległy zniszczeniu. Opis rzeźby został wykonany na podstawie fotografii z karty ewidencyjnej z 1963 roku. 

Od czasu oględzin stan zachowania rzeźby pogorszył się. Pogłębiły się zniszczenia głowy i szat. Na drewnie widoczne są resztki polichromii, z warstwami malarskimi: białą, granatową, brązową i żółtą. Proweniencja rzeźby wciąż jest nieznana. XVIII-wieczne i wcześniejsze spisy inwentarzowe dóbr kościelnych rzeźb św. Jana Nepomucena nie wymieniają. [źródło, fotografie obu rzeźb]

Niestety, nie udało się wejść do dzwonnicy. Na osłodę - bratki kwitnące obok niej.

Adnotacja:

• rzeźba świętego Jana Nepomucena i dwa obrazy (nieistniejące) w kościele pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny oraz rzeźba w dzwonnicy; 
• lokalizacja: Przerośl, gmina Przerośl, powiat suwalski, województwo podlaskie; 
• szablon: Zakład św. Wojciecha w Warszawie; 
  
• data wykonania fotografii: 17.07.2020 r.